Di tengah kesibukan bandar raya Melaka, di celah bangunan kedai, laluan kenderaan dan jejak pelancongan sejarah, berdiri sebuah masjid yang membawa kita kembali ke zaman ratusan tahun lalu—Masjid Kampung Hulu. Dari hadapan, perhatian biasanya tertumpu pada bumbung bertingkat, ukiran seni bina tradisional dan bentuknya yang begitu unik. Namun, di bahagian belakang masjid ini terdapat sebuah kawasan yang jauh lebih sunyi: tanah perkuburan lama dengan puluhan batu nisan yang menyimpan nama, memori dan persoalan daripada masa lalu.
Tanah perkuburan lama ini bukan sekadar kawasan persemadian. Ia ialah “arkib terbuka” yang belum habis dibaca. Setiap batu nisan, susunan makam dan bentuk ukiran boleh menjadi petunjuk kepada sejarah masyarakat Islam Melaka—daripada ulama, pendakwah, imam, pedagang dan keluarga yang pernah hidup di sekitar kawasan ini.
Persoalannya, siapakah mereka? Mengapa ada makam tertentu dipelihara dengan lebih khusus? Dan sejauh manakah tanah perkuburan ini berkait dengan perkembangan Islam di Melaka selepas kejatuhan Kesultanan Melayu Melaka?
Masjid Kampung Hulu: Warisan Islam dalam Zaman Perubahan
Masjid Kampung Hulu sering disebut sebagai antara masjid tertua yang masih digunakan di Melaka. Banyak rujukan meletakkan pembinaannya sekitar tahun 1728, ketika Melaka berada di bawah pemerintahan Belanda. Masjid ini lazim dikaitkan dengan Datuk Shamsuddin bin Arom atau Dato’ Samsuddin, seorang tokoh masyarakat yang dikaitkan dengan pembinaan masjid tersebut.
Kedudukan masjid ini penting kerana ia lahir dalam era selepas kejatuhan Melaka kepada Portugis pada tahun 1511. Ketika itu, kehidupan Islam di Melaka tidak hilang, sebaliknya terus berkembang melalui jaringan masyarakat tempatan, pedagang dari Nusantara, India dan Arab, serta guru-guru agama yang bergerak dari satu pelabuhan ke pelabuhan lain.
Masjid bukan hanya berfungsi sebagai tempat solat. Dalam masyarakat Melayu-Islam terdahulu, masjid menjadi pusat pembelajaran agama, tempat pertemuan penduduk, lokasi perbincangan urusan masyarakat dan tempat persinggahan musafir. Tidak hairanlah apabila kawasan masjid lama turut mempunyai tanah perkuburan, khususnya bagi tokoh agama atau individu yang dihormati masyarakat.
Menurut penyelidikan oleh Raha Jaafar, Lew Bon Hooi, Azizan Othman dan Hamdzun Haron, seni bina Masjid Kampung Hulu memperlihatkan pertemuan unsur Melayu, Jawa, Sumatera dan China. Bumbung bertingkat, mahkota atap, hiasan serta struktur tertentu menjadi bukti bahawa Islam di Melaka berkembang dalam suasana pertukaran budaya yang aktif, bukan dalam ruang yang terpisah daripada masyarakat sekeliling.
Inilah nilai besar Masjid Kampung Hulu: ia bukan sekadar bangunan lama, tetapi saksi kepada kemampuan masyarakat Islam Nusantara mengekalkan identiti sambil berinteraksi dengan dunia luar.
Di Belakang Masjid, Ada Sejarah Yang Tidak Ramai Sedar
Apabila melangkah ke belakang masjid, suasananya berubah. Deretan batu nisan lama memenuhi kawasan berumput, diapit pokok dan bangunan sekitar. Ada nisan kecil yang ringkas, ada yang bertingkat, ada yang lebih tinggi, dan ada makam yang dibina dalam kepungan atau dilindungi oleh bumbung.
Perbezaan ini tidak boleh terus dianggap sebagai bukti pangkat atau keturunan tertentu. Dalam kajian sejarah makam, bentuk nisan boleh dipengaruhi oleh banyak faktor—antaranya zaman pembinaan, kemampuan keluarga, pengaruh seni tempatan, jenis batu yang digunakan dan kerja pemuliharaan kemudian hari. Namun, bentuk tersebut tetap penting kerana ia membantu penyelidik mengenal pasti perkembangan seni batu nisan dan tradisi pengebumian.
Di tanah perkuburan seperti ini, perkara paling berharga ialah inskripsi. Nama, tarikh, doa, petikan ayat al-Quran dan gelaran pada batu nisan boleh membuka pintu kepada sejarah individu yang dikebumikan. Malangnya, tidak semua nisan lama masih mempunyai tulisan yang jelas. Ada yang telah haus dimakan cuaca, dilitupi cat, ditumbuhi lumut atau rosak akibat usia.
Sebab itu, eksplorasi makam tidak sepatutnya berhenti pada rakaman visual sahaja. Ia perlu diikuti dengan usaha mendokumentasikan bentuk nisan, membaca tulisan yang masih wujud, menyemak rekod masjid, bertanya kepada penjaga tempatan dan membandingkan maklumat dengan manuskrip atau catatan sejarah.
Tanah perkuburan lama mengajar kita satu perkara: sejarah tidak semestinya hilang. Kadangkala ia cuma belum diteliti dengan cukup sabar.
Makam Sayid Abdullah: Antara Ingatan Masyarakat dan Persoalan Sejarah
Antara makam yang paling mendapat perhatian di kompleks ini ialah makam yang dikaitkan dengan Sayid Abdullah bin Sayid Abu Bakar bin Sheikh Abu Bakar bin Salim. Papan tanda di lokasi menjadi petunjuk penting bahawa makam tersebut telah dikenal pasti oleh pihak setempat sebagai makam seorang tokoh tertentu.
Di beberapa rujukan popular dan penulisan terdahulu, tokoh ini juga sering disebut dengan nama Sayyid Abdullah al-Haddad, seorang guru agama yang dihormati oleh masyarakat Melaka. Ada tradisi lisan yang menganggapnya sebagai tokoh alim atau wali. Penghormatan sebegini menunjukkan kuatnya memori masyarakat terhadap peranan beliau dalam kehidupan agama setempat.
Namun, dalam bidang sejarah, penghormatan masyarakat dan bukti dokumentari perlu diletakkan pada tempat yang berbeza. Tradisi lisan sangat bernilai kerana ia menyimpan ingatan komuniti, tetapi ia tetap perlu disemak dengan sumber bertulis, salasilah, rekod perjalanan dan konteks masa.
Satu kekeliruan yang sering timbul ialah penyamaan tokoh di makam ini dengan Imam Abdullah bin Alawi al-Haddad, penyusun Ratib al-Haddad yang terkenal dari Tarim, Hadramaut. Penyamaan ini memerlukan penelitian yang amat cermat. Imam Abdullah al-Haddad yang masyhur itu wafat di Hadramaut pada awal abad ke-18, sedangkan beberapa cerita tempatan mengaitkan tokoh di Melaka dengan zaman yang lebih kemudian.
Hal ini tidak bermaksud tradisi tempatan mesti ditolak. Sebaliknya, ia membuka ruang penyelidikan yang lebih matang: adakah tokoh di Melaka ini seorang ulama daripada keluarga al-Haddad? Adakah namanya mirip tokoh terkenal lalu berlaku pencampuran cerita? Atau adakah terdapat jalur hubungan keluarga dan jaringan ilmu yang belum didokumentasikan dengan baik?
Soalan-soalan seperti inilah yang menjadikan makam lama penting untuk dikaji, bukan sekadar diziarahi.
Batu Nisan Sebagai Dokumen Sejarah
Ramai melihat batu nisan hanya sebagai tanda kubur. Dalam kajian arkeologi dan sejarah Islam, batu nisan boleh dianggap sebagai dokumen sejarah yang kekal di lapangan. Ia boleh membantu menjawab persoalan tentang usia tapak, pengaruh seni, identiti komuniti dan hubungan sesebuah kawasan dengan dunia luar.
Batu nisan di Nusantara mempunyai pelbagai bentuk. Ada yang berpengaruh daripada tradisi Aceh, Jawa, Bugis, Melayu Semenanjung atau India-Muslim. Sesetengah bentuk menunjukkan hubungan perdagangan dan penghijrahan, manakala sesetengahnya pula melambangkan cita rasa seni tempatan.
Masjid Kampung Hulu sendiri terletak dalam kawasan yang pernah menjadi pusat pertemuan pelbagai komuniti. Melaka sejak dahulu terkenal sebagai pelabuhan antarabangsa yang menemukan pedagang dari Arab, India, China, Kepulauan Melayu dan kawasan sekitarnya. Maka, tidak mustahil tanah perkuburan di belakang masjid ini menyimpan jejak individu daripada latar masyarakat yang pelbagai tetapi disatukan oleh agama Islam dan kehidupan bandar Melaka.
Penyelidik seni bina juga menegaskan bahawa masjid tradisional Melaka memperlihatkan akulturasi budaya. Pandangan ini penting kerana ia membantu kita memahami bahawa warisan Islam tempatan tidak perlu dibaca secara sempit. Bumbung bertingkat, motif ukiran dan susun atur ruang mungkin memperlihatkan pengaruh luar, tetapi ia tetap berkembang dalam kerangka masyarakat Islam Melayu.
Begitu juga dengan tanah perkuburan di belakang Masjid Kampung Hulu. Ia mungkin tidak dapat menjawab semua persoalan dengan segera, tetapi bentuk makam dan kedudukannya tetap membuktikan bahawa kawasan ini pernah menjadi pusat komuniti Islam yang hidup, berilmu dan berakar.
Misteri Tidak Semestinya Memerlukan Cerita Yang Melampau
Apabila berbicara tentang makam lama, ramai tertarik kepada kisah keramat, cerita mistik atau pengalaman luar biasa. Tidak dinafikan, cerita seperti ini merupakan sebahagian daripada warisan lisan masyarakat. Ia boleh diceritakan sebagai budaya dan memori setempat, asalkan tidak dipersembahkan sebagai fakta mutlak tanpa bukti.
Misteri sebenar di tanah perkuburan lama Masjid Kampung Hulu sebenarnya sudah cukup kuat tanpa perlu ditambah dengan dakwaan sensasi.
Misteri pertama ialah identiti penghuni makam-makam yang tidak lagi mempunyai nama jelas. Siapa mereka? Adakah mereka pendakwah, saudagar, anggota keluarga ulama, pemimpin kampung atau orang biasa yang pernah berbakti kepada masyarakat?
Misteri kedua ialah usia sebenar setiap makam. Tanpa kajian bahan, pembacaan inskripsi dan rekod bertulis, sukar untuk menentukan sama ada sesuatu nisan berasal dari abad ke-18, ke-19 atau telah mengalami penggantian pada zaman kemudian.
Misteri ketiga ialah jaringan hubungan tokoh agama di Melaka. Pelabuhan Melaka menghubungkan banyak wilayah Islam. Setiap individu yang datang mungkin membawa ilmu, kitab, jaringan keluarga dan amalan keagamaan yang kemudian berakar dalam masyarakat setempat.
Menurut pendekatan kajian warisan, lokasi lama tidak boleh dibaca melalui satu sumber sahaja. Catatan lisan, seni bina, batu nisan, rekod kolonial, manuskrip agama dan sejarah keluarga perlu saling dibandingkan. Inilah cara paling adil untuk menghormati cerita masyarakat tanpa mengabaikan disiplin sejarah.
Mengapa Kawasan Ini Perlu Dipelihara?
Tanah perkuburan lama bukan tanah kosong. Ia ialah ruang memori. Jika batu nisan rosak, dipindahkan tanpa rekod atau dibiarkan hilang, maka satu bab sejarah masyarakat turut hilang bersama-sama.
Pemeliharaan tidak semestinya memerlukan projek besar pada peringkat awal. Langkah asas seperti mendokumentasikan foto setiap nisan, merekod kedudukan makam, membersihkan kawasan secara berhemah, mengelakkan penggunaan cat yang menutup inskripsi asal dan menyediakan papan maklumat yang tepat sudah cukup membantu.
Masyarakat juga boleh menyumbang melalui memori keluarga. Kadangkala seorang warga emas masih mengetahui nama tokoh, kisah penghijrahan keluarga atau fungsi masjid pada zaman dahulu. Maklumat itu perlu dirakam sebelum hilang.
Untuk pembaca yang berminat menelusuri kisah makam dan sejarah tempatan lain, ikuti koleksi eksplorasi sejarah di Studions Production dan kunjungi Jejak Alam Mistik untuk kandungan berkaitan warisan, lokasi bersejarah dan misteri yang diteliti secara lebih berhemah.
Kesimpulan
Tanah perkuburan lama di belakang Masjid Kampung Hulu bukan sekadar pelengkap kepada sebuah masjid bersejarah. Ia ialah ruang yang menyimpan jejak perkembangan Islam, jaringan pendakwah, memori masyarakat dan persoalan tentang tokoh-tokoh yang pernah membentuk kehidupan Melaka.
Makam Sayid Abdullah dan deretan batu nisan lama di kawasan ini mengingatkan kita bahawa warisan bukan hanya terletak pada bangunan yang indah. Warisan juga hidup pada nama yang hampir dilupakan, tulisan yang semakin pudar dan cerita lisan yang menunggu untuk disemak dengan penuh adab.
Jika anda pernah menziarahi kawasan ini, mengetahui sejarah keluarga yang berkait dengan Kampung Hulu, atau mempunyai maklumat tentang tokoh yang dikebumikan di sini, kongsikan pandangan anda di ruangan komen. Setiap maklumat kecil mungkin menjadi petunjuk penting untuk melengkapkan sejarah yang masih belum terungkai.
Sumbangan Dana Explorasi
Jika anda menghargai usaha kami membongkar sejarah dan meneroka makam-makam bersejarah di dalam serta luar Malaysia, anda boleh membantu melalui sumbangan dana eksplorasi. Setiap sumbangan akan digunakan untuk kos perjalanan dan rakaman. Imbas sahaja QR atau layari jejakmisteri.com/sumbangan. Terima kasih atas sokongan anda.
Sumber Rujukan
- Jaafar, Raha; Bon Hooi, Lew; Othman, Azizan; dan Haron, Hamdzun. “The Acculturation of Chinese Culture in the Design of Masjid Kampung Hulu.” International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences.
- Archnet: Kampung Hulu Mosque — maklumat seni bina dan sejarah asas masjid.
- Portal Rasmi Kerajaan Negeri Melaka: Sejarah Melaka — konteks sejarah negeri Melaka.
- iSurprise: Kampung Hulu Mosque — perbincangan tentang tradisi tempatan berkaitan Sayid Abdullah serta keperluan membezakan cerita lisan daripada fakta sejarah yang disahkan.
- Studions Production: Eksplorasi Tanah Perkuburan Lama di Belakang Masjid Kampung Hulu — dokumentasi visual lokasi dan pemerhatian lapangan.
