Kuala Lumpur hari ini berdiri sebagai sebuah kota moden yang dipenuhi bangunan pencakar langit, pusat kewangan, jalan raya bertingkat dan mercu tanda yang dikenali di seluruh dunia. Namun di sebalik wajah metropolitan itu, terdapat satu persoalan lama yang masih mengundang perdebatan: siapa sebenarnya yang membuka Kuala Lumpur?
Selama beberapa dekad, nama seperti Raja Abdullah, Yap Ah Loy dan Sutan Puasa sering muncul dalam perbincangan tentang asal-usul ibu negara. Ada sumber yang menekankan peranan Raja Abdullah dalam membuka perlombongan bijih timah di Ampang pada 1857. Ada pula yang mengangkat Yap Ah Loy sebagai tokoh yang membangunkan Kuala Lumpur. Pada masa yang sama, kajian lebih baharu menonjolkan Sutan Puasa, saudagar dan pemimpin Mandailing, sebagai antara tokoh terawal yang memainkan peranan penting dalam pembentukan penempatan dan jaringan perdagangan di kawasan Kuala Lumpur. Arkib Negara Malaysia sendiri merekodkan bahawa polemik ini melibatkan sekurang-kurangnya tiga tokoh utama: Raja Abdullah, Sutan Puasa dan Yap Ah Loy. Arkib Negara Malaysia
Jadi, mungkinkah masalah sebenar bukan kerana kita kekurangan tokoh, tetapi kerana kita menggunakan satu perkataan yang terlalu mudah — “pengasas” — untuk sebuah proses sejarah yang sebenarnya berlaku secara berperingkat?
Kuala Lumpur Sebelum Menjadi Sebuah Kota
Sebelum Kuala Lumpur berkembang menjadi bandar utama, kawasan di lembangan Sungai Klang dan Sungai Gombak sudah mempunyai kegiatan masyarakat, perdagangan dan penerokaan sumber alam. Rekod Arkib Negara menyatakan bahawa masyarakat Melayu telah menetap di kawasan Kuala Lumpur sejak sebelum kemunculan bandar moden, manakala perkembangan besar pada abad ke-19 berkait rapat dengan perlombongan bijih timah, perdagangan dan kemasukan pelbagai komuniti. Arkib Negara Malaysia
Salah satu titik penting berlaku pada 1857 apabila Raja Abdullah, pembesar Klang, terlibat dalam usaha membuka perlombongan bijih timah di Ampang. Sumber Arkib Negara menyebut 87 orang buruh Cina dibawa untuk tujuan tersebut, dan hasil bijih timah mula dikeluarkan beberapa tahun kemudian. Arkib Negara Malaysia
Dalam versi sejarah ini, Raja Abdullah mempunyai kedudukan penting kerana kegiatan perlombongan tersebut menjadi pemangkin pertumbuhan ekonomi kawasan pedalaman Selangor.
Namun persoalannya: adakah membuka lombong di Ampang sama maksudnya dengan membuka Kuala Lumpur sebagai penempatan bandar?
Inilah titik yang menyebabkan para pengkaji berbeza pandangan.
Sutan Puasa: Tokoh Yang Lama Berada Di Pinggir Naratif
Sutan Puasa merupakan seorang tokoh Mandailing dari Sumatera yang muncul dalam catatan sejarah Kuala Lumpur abad ke-19. Arkib Negara merekodkan bahawa beliau datang ke kawasan Kuala Lumpur sekitar 1830 dan kemudiannya terlibat membekalkan makanan serta barangan kepada komuniti perlombongan di Ampang. Arkib Negara Malaysia
Kajian Abdur-Razzaq Lubis melalui buku Sutan Puasa: Founder of Kuala Lumpur membawa naratif ini lebih jauh. Menurut penafsiran Lubis, Sutan Puasa bukan sekadar saudagar, tetapi tokoh penting dalam jaringan ekonomi Mandailing yang menghubungkan laluan sungai, perdagangan, pertanian dan penempatan awal di lembangan Klang.
Buku tersebut turut mengemukakan idea bahawa kawasan yang dikenali sebagai “Pangkalan Lumpur” mempunyai fungsi sebagai pusat perdagangan sebelum Kuala Lumpur berkembang sebagai bandar moden. Kajian itu melihat peranan Mandailing sebagai lapisan sejarah yang sering terpinggir apabila sejarah Kuala Lumpur hanya dilihat melalui kerangka Melayu-Cina-Eropah. Goodreads
Pandangan ini juga mendapat perhatian Profesor Emeritus Tan Sri Dr. Khoo Kay Kim. Dalam kenyataannya yang dilaporkan pada 2017, beliau berpandangan bahawa Sutan Puasa wajar dipertimbangkan sebagai tokoh pembuka Kuala Lumpur dan menegaskan bahawa peranan beliau kurang dikenali kerana kekurangan rekod bertulis dalam kalangan masyarakat tempatan pada masa lalu. Malaysiakini
Khoo dilaporkan menyatakan:
“Pengasas Kuala Lumpur ialah Sutan Puasa, dari Mandailing.”
Pandangan ini mencetuskan perdebatan semula tentang siapakah yang patut dianggap sebagai tokoh paling awal dalam sejarah bandar tersebut. Malaysiakini
Hiu Siew, Ah Sze dan Persoalan Tentang Penempatan Pertama
Perdebatan menjadi lebih menarik apabila nama Hiu Siew dan Ah Sze dimasukkan ke dalam gambaran sejarah.
Satu tafsiran yang dibincangkan oleh sejarawan menyatakan bahawa sekitar 1859, Hiu Siew dan Ah Sze membuka sebuah pusat perdagangan di sekitar pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak. Dalam tafsiran ini, pusat tersebut berkembang untuk memenuhi keperluan pelombong dan pedagang di kawasan pedalaman. Malaysiakini
Dalam naratif Lubis pula, hubungan Sutan Puasa dengan pedagang Cina ini menjadi penting kerana ia menunjukkan bahawa perkembangan Kuala Lumpur bukan hasil tindakan satu komuniti sahaja. Ia berkembang melalui jaringan Mandailing, Melayu, Cina dan pelombong dari kawasan lain.
Ini membawa kepada satu persoalan asas:
Adakah “pengasas” Kuala Lumpur ialah orang yang mula-mula berada di kawasan itu, orang yang membuka pusat perdagangan, orang yang menggerakkan ekonomi, atau orang yang kemudiannya membangunkan bandar?
Jawapan bergantung kepada definisi yang digunakan.
Yap Ah Loy: Pengasas Atau Pembangun Kuala Lumpur?
Nama Yap Ah Loy sangat sukar dipisahkan daripada sejarah Kuala Lumpur.
Beliau menjadi Kapitan Cina ketiga Kuala Lumpur pada 1868 dan kemudiannya memainkan peranan penting dalam pentadbiran masyarakat Cina, perlombongan, perdagangan dan pembangunan bandar. Selepas pergolakan Perang Klang serta kemusnahan yang berlaku di Kuala Lumpur, beliau terlibat besar dalam usaha membina semula bandar tersebut. Malaysiakini
Sejarawan J.M. Gullick, seperti yang dipetik dalam perbahasan sejarah kemudian, menggambarkan Yap Ah Loy sebagai tokoh utama Kuala Lumpur pada dekad 1870-an. Rekod turut menunjukkan bahawa beliau memainkan peranan penting selepas kebakaran 1881 dan banjir besar pada tahun yang sama. Malaysiakini
Atas sebab itu, satu pendekatan yang lebih berhati-hati ialah membezakan antara “pembuka awal” dengan “pembangun”.
Yap Ah Loy jelas mempunyai sumbangan sangat besar dalam pembangunan dan pemulihan Kuala Lumpur. Tetapi kedatangannya ke Kuala Lumpur berlaku selepas kegiatan perlombongan, perdagangan dan petempatan sudah pun berkembang.
Justeru, menyebut beliau sebagai satu-satunya “orang yang membuka Kuala Lumpur” mungkin terlalu menyederhanakan sejarah.
Apakah British Sengaja Membesarkan Nama Yap Ah Loy?
Inilah antara persoalan paling sensitif.
Ada pihak berpendapat bahawa naratif kolonial British memberi perhatian besar kepada Yap Ah Loy kerana beliau merupakan tokoh bandar yang berurusan secara langsung dengan pentadbiran kolonial, ekonomi perlombongan dan jaringan perdagangan.
Namun setakat sumber yang ada, tidak terdapat bukti jelas tentang satu arahan rasmi British yang bertujuan “memadamkan” Sutan Puasa daripada sejarah.
Apa yang lebih munasabah untuk dibincangkan ialah ketidakseimbangan rekod.
Pentadbiran kolonial menghasilkan banyak laporan, surat, rekod pentadbiran dan catatan berkaitan tokoh yang terlibat dalam sistem mereka. Sebaliknya, sejarah masyarakat tempatan sering dipelihara melalui salasilah, cerita keluarga, tradisi lisan dan rekod yang tidak semestinya dimasukkan ke dalam dokumen rasmi.
Apabila generasi kemudian bergantung terlalu banyak kepada sumber kolonial, tokoh yang paling banyak direkodkan secara semula jadi akan kelihatan lebih dominan.
Profesor Terry McGee menilai karya Abdur-Razzaq Lubis sebagai satu usaha yang memberi “interpretasi baharu” terhadap sejarah awal Kuala Lumpur dan membuka ruang untuk menilai semula naratif dominan. Malaysiakini
Semakan akademik oleh Keng We Koh pula melihat kajian tersebut sebagai penting kerana ia membawa perspektif Mandailing ke dalam sejarah Kuala Lumpur dan mencabar kerangka etnik lama yang sering melihat perkembangan bandar melalui tiga kumpulan utama sahaja. Areca Books
Konflik Sutan Puasa dan Yap Ah Loy
Hubungan Sutan Puasa dan Yap Ah Loy bukan sekadar kisah dua tokoh ekonomi.
Mereka akhirnya berada pada pihak yang bertentangan ketika berlakunya Perang Klang atau Perang Saudara Selangor.
Sutan Puasa dan beberapa pemimpin Mandailing dikaitkan dengan pihak Raja Mahdi, manakala Yap Ah Loy menyokong Tengku Kudin. Konflik ini berkaitan perebutan kuasa politik, wilayah, hasil perlombongan dan laluan perdagangan.
Kuala Lumpur turut menjadi medan konflik dan mengalami kemusnahan sebelum kembali dibangunkan selepas perang.
Ini penting kerana ia menjelaskan mengapa selepas kemenangan pihak yang disokong Tengku Kudin dan Yap Ah Loy, kedudukan Yap Ah Loy menjadi semakin kuat dalam pembangunan semula bandar.
Sejarah selepas perang biasanya lebih banyak direkodkan oleh pihak yang berjaya menguasai pusat pentadbiran dan ekonomi.
Apa Kata Dokumen Rasmi Kuala Lumpur Hari Ini?
Menariknya, dokumen Pelan Struktur Kuala Lumpur 2040 turut mengiktiraf lebih daripada satu tokoh dalam pembangunan awal Kuala Lumpur.
Dokumen tersebut menyebut bahawa perkembangan Kuala Lumpur berkait dengan Raja Abdullah, Yap Ah Loy dan Sutan Puasa. Sutan Puasa turut dikaitkan dengan pembukaan kawasan hulu serta kegiatan pertanian, manakala Yap Ah Loy dikaitkan dengan pembangunan seterusnya. PPKL
Ini menunjukkan bahawa naratif rasmi sendiri semakin bergerak ke arah gambaran yang lebih berlapis.
ICOMOS Malaysia dalam The Kuala Lumpur Heritage Agenda pula menegaskan pentingnya memahami sejarah Kuala Lumpur secara lebih luas, bukan hanya melalui bangunan kolonial tetapi juga melalui warisan masyarakat, landskap budaya dan sejarah komuniti yang membentuk bandar tersebut. ICOMOS Open Archive
Untuk rujukan rasmi sejarah bandar, pembaca juga boleh melihat portal Dewan Bandaraya Kuala Lumpur (DBKL).
Jadi, Siapa Sebenarnya Pembuka Awal Kuala Lumpur?
Jawapan paling tepat berdasarkan sumber yang ada ialah: persoalan ini masih mempunyai beberapa tafsiran sejarah.
Raja Abdullah mempunyai peranan penting dalam pembukaan perlombongan bijih timah di Ampang.
Sutan Puasa pula mempunyai bukti kehadiran awal, pengaruh dalam jaringan Mandailing serta peranan perdagangan dan ekonomi yang mendahului zaman kegemilangan Yap Ah Loy.
Hiu Siew dan Ah Sze pula dikaitkan dengan pusat perdagangan awal berhampiran pertemuan Sungai Klang dan Sungai Gombak.
Yap Ah Loy akhirnya memainkan peranan terbesar dalam membangunkan, mentadbir dan membina semula Kuala Lumpur pada dekad-dekad berikutnya.
Sebab itu, mungkin lebih tepat melihat sejarah Kuala Lumpur sebagai satu proses bersama.
Namun jika persoalannya ialah siapakah tokoh awal yang lama terpinggir daripada naratif umum, Sutan Puasa jelas merupakan nama yang tidak boleh lagi diketepikan.
Eksplorasi Studions Production ke Makam Sutan Puasa di Tanah Perkuburan Islam Jalan Ampang membawa persoalan ini kembali kepada satu tempat yang nyata: makam seorang tokoh yang mungkin tidak sepopular Yap Ah Loy, tetapi tetap mempunyai kedudukan penting dalam sejarah awal Kuala Lumpur.
Anda boleh menonton rakaman penuh melalui Studions Production – Explorasi Makam Sutan Puasa.
Untuk bacaan berkaitan makam dan sejarah tempatan lain, lihat juga artikel Jejak Misteri mengenai misteri makam dan tokoh lama di Tanah Melayu. Jejak Misteri
Kesimpulan
Perdebatan tentang siapa yang membuka Kuala Lumpur sebenarnya mengajar kita satu perkara penting: sejarah jarang terbentuk oleh seorang individu sahaja.
Kuala Lumpur lahir daripada pertemuan perdagangan, perlombongan, migrasi, politik dan persaingan kuasa. Raja Abdullah, Sutan Puasa, Hiu Siew, Ah Sze dan Yap Ah Loy masing-masing muncul pada lapisan sejarah yang berbeza.
Yang perlu dielakkan ialah menjadikan satu tokoh begitu dominan sehingga peranan tokoh lain hilang daripada ingatan.
Sutan Puasa tidak sepatutnya dilihat semata-mata sebagai tokoh sampingan. Kajian moden, rekod Arkib Negara dan perbahasan akademik menunjukkan bahawa beliau merupakan salah seorang individu penting dalam sejarah awal Kuala Lumpur.
Adakah beliau benar-benar “pengasas tunggal” Kuala Lumpur? Perdebatan itu masih terbuka.
Tetapi satu perkara semakin jelas — sejarah Kuala Lumpur lebih luas daripada cerita seorang tokoh sahaja.
Jika anda mempunyai salasilah keluarga, catatan lama, cerita turun-temurun atau maklumat mengenai Sutan Puasa, masyarakat Mandailing atau sejarah awal Kuala Lumpur, kongsikan pandangan anda di ruangan komen. Kadangkala satu maklumat kecil daripada keluarga tempatan boleh membuka pintu kepada penyelidikan sejarah yang lebih besar.
Sumbangan Dana Explorasi
Jika anda menghargai usaha kami membongkar sejarah dan meneroka makam-makam bersejarah di dalam serta luar Malaysia, anda boleh membantu melalui sumbangan dana eksplorasi. Setiap sumbangan akan digunakan untuk kos perjalanan dan rakaman. Imbas sahaja QR atau layari jejakmisteri.com/sumbangan. Terima kasih atas sokongan anda.
Sumber Rujukan
Arkib Negara Malaysia — Majlis Polemik Sejarah Malaysia Sesi Ke-28: Penempatan Awal Kuala Lumpur. Rekod ini membincangkan Raja Abdullah, Sutan Puasa dan Yap Ah Loy sebagai tiga tokoh utama dalam perdebatan pembukaan Kuala Lumpur. Arkib Negara Malaysia
Arkib Negara Malaysia — Siapa Buka Kuala Lumpur?, Puspawangsa. Menghimpunkan pandangan sejarawan tentang petempatan awal dan pembukaan Kuala Lumpur. Arkib Malaysia
Dewan Bandaraya Kuala Lumpur — Latar Belakang dan Sejarah Kuala Lumpur. DBKL
Dewan Bandaraya Kuala Lumpur — Pelan Struktur Kuala Lumpur 2040. Dokumen ini merekodkan peranan Raja Abdullah, Sutan Puasa dan Yap Ah Loy dalam perkembangan awal bandar. PPKL
ICOMOS Malaysia — The Kuala Lumpur Heritage Agenda. Kajian mengenai sejarah, warisan dan identiti Kuala Lumpur. ICOMOS Open Archive
Abdur-Razzaq Lubis — Sutan Puasa: Founder of Kuala Lumpur, Areca Books, 2018. Buku yang mengemukakan semula peranan Sutan Puasa dalam sejarah Kuala Lumpur. Areca Books
Keng We Koh — ulasan akademik terhadap Sutan Puasa: Founder of Kuala Lumpur, diterbitkan dalam Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde / Journal of the Humanities and Social Sciences of Southeast Asia. Brill
Prof. Emeritus Tan Sri Dr. Khoo Kay Kim — pandangan mengenai Sutan Puasa sebagai pembuka Kuala Lumpur. Malaysiakini
Prof. Emeritus Terry McGee — pandangan mengenai kepentingan kajian semula sejarah awal Kuala Lumpur. Malaysiakini
Studions Production — Siapa Sebenarnya Pembuka Awal Kuala Lumpur? / Explorasi Makam Sutan Puasa.
