Di tengah-tengah pembangunan moden Seremban, Negeri Sembilan, terdapat sebuah makam lama yang mungkin dilalui ribuan pengguna jalan raya setiap hari tanpa mengetahui kisah di sebaliknya. Kedudukannya tidak tersembunyi jauh di dalam hutan, tidak juga berada di kawasan perkuburan besar. Sebaliknya, makam itu berdiri hampir bersendirian di tepi Jalan Labu, dikelilingi jalan raya, kawasan lapang dan pembangunan moden.
Pada sebuah papan tanda berhampiran jalan tertulis satu nama yang mudah menimbulkan persoalan:
“Makam Tok Botok.”
Siapakah Tok Botok? Mengapa beliau dikebumikan di sini? Adakah beliau seorang ulama, peneroka, pembesar atau tokoh yang pernah mempunyai pengaruh besar dalam sejarah Sungai Ujong?
Persoalan inilah yang membawa pasukan Studions Production melalui rancangan Explorasi Misteri Mistik datang sendiri ke lokasi tersebut. Apa yang kelihatan seperti sebuah makam sederhana sebenarnya membuka pintu kepada satu lapisan sejarah yang berkait dengan pembukaan Labu, kegiatan perlombongan bijih timah, perkembangan Islam dan konflik politik Sungai Ujong pada abad ke-19.
Namun semakin kita menyelidik, semakin banyak persoalan muncul.
Makam Lama yang Terpinggir di Tengah Seremban
Makam Tok Botok terletak berhampiran Jalan Seremban–Labu dan kawasan Taman Koop. Makamnya kini mempunyai binaan bertingkat berwarna putih dan dikelilingi pagar besi. Sebuah papan penerangan turut didirikan berhampiran makam untuk memberikan sedikit maklumat mengenai individu yang dikebumikan di situ.
Laporan Harian Metro pada 2017 menyebut makam itu sebagai makam Tok Sheikh Mohamad atau Tok Botok, yang dipercayai mempunyai hubungan dengan sejarah awal Labu. Pada ketika laporan tersebut diterbitkan, kawasan makam dikatakan kurang terurus dan dikelilingi semak serta sampah.
Keadaan ini menimbulkan persoalan yang lebih besar: berapa banyak lagi makam tokoh tempatan seperti ini yang semakin dilupakan apabila kawasan sekelilingnya berubah akibat pembangunan?
Inilah antara sebab lokasi seperti Makam Tok Botok wajar dirakam, didokumentasikan dan dikaji sebelum cerita mengenai individu yang berada di dalamnya hilang bersama generasi terdahulu.
Siapa Sebenarnya Tok Botok?
Maklumat yang terdapat dalam tradisi tempatan menyebut bahawa Tok Botok sebenarnya bernama Tok Sheikh Mohamad.
Beberapa catatan tempatan menyatakan beliau mempunyai latar keturunan Jawa dan Arab. Beliau turut disebut sebagai seorang yang mengajar al-Quran dan ilmu agama kepada masyarakat di kawasan Labu. Antara nama yang dikatakan pernah belajar dengannya ialah Tok Mengkan, Tok Bongsai dan Tok Md Said.
Jika cerita ini benar, Tok Botok bukan sekadar seorang peneroka.
Beliau mungkin merupakan sebahagian daripada kelompok tokoh agama yang memainkan peranan penting dalam membentuk penempatan Melayu di kawasan pedalaman Semenanjung pada abad ke-18 atau ke-19.
Namun terdapat satu perkara yang perlu ditegaskan.
Setakat sumber bertulis yang dapat diteliti, kita masih belum mempunyai dokumen salasilah lengkap yang menerangkan:
- siapa ibu dan ayah Tok Botok;
- tempat kelahirannya;
- bila beliau tiba di Labu;
- nama isterinya;
- tarikh sebenar beliau meninggal dunia;
- serta jalur keturunan Jawa dan Arab yang dikaitkan dengannya.
Maka maklumat tersebut lebih tepat disebut sebagai tradisi sejarah tempatan yang masih memerlukan pengesahan dokumentari.
Benarkah Tok Botok Orang Pertama Membuka Labu?
Inilah bahagian yang paling menarik.
Papan penerangan dan beberapa catatan tempatan menyebut Tok Botok sebagai individu yang meneroka atau membuka kawasan Labu. Penulisan mengenai makam ini sejak sekurang-kurangnya 2012 turut mengulangi naratif tersebut.
Tetapi apabila dibandingkan dengan rekod adat Sungai Ujong, kita menemukan satu versi yang berbeza.
Portal rasmi Majlis Dato-Dato Lembaga Adat Sungei Ujong menyatakan bahawa pembukaan Labu berlaku ketika pemerintahan Dato’ Klana Petra Leha, sekitar 1780 hingga 1800.
Tokoh yang diberikan kebenaran membuka Labu disebut sebagai Toh Mongkon, seorang Waris di-Ayer yang kemudiannya dikaitkan dengan gelaran Dato’ Bergajah Tunggal.
Catatan akademik J.M. Gullick mengenai Sungai Ujong yang diterbitkan dalam Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society pada 1949 juga merekodkan tradisi bahawa Toh Mongkon mendapatkan kebenaran daripada Dato’ Klana Leha untuk membuka Labu sebagai penempatan.
Ini menghasilkan satu persoalan penting:
Kalau Toh Mongkon membuka Labu, bagaimana Tok Botok juga dikatakan membuka Labu?
Dua Cerita Tidak Semestinya Saling Menafikan
Dalam menilai sejarah penempatan Melayu lama, istilah “membuka kawasan” perlu digunakan dengan berhati-hati.
Seseorang tokoh mungkin dianggap membuka sesuatu mukim dari sudut pentadbiran adat, manakala tokoh lain membuka kampung, kawasan pertanian, pusat keagamaan atau penempatan baharu di dalam mukim yang sama.
Maka satu kemungkinan yang munasabah ialah Toh Mongkon merupakan tokoh pembukaan Labu dari perspektif struktur adat Sungai Ujong, sementara Tok Botok mungkin memainkan peranan membuka atau membangunkan salah satu penempatan masyarakat di kawasan tersebut.
Ini bukan kesimpulan muktamad, tetapi ia lebih selamat daripada terus mengatakan salah satu cerita itu palsu.
Sejarah tempatan sering terbentuk daripada beberapa lapisan: rekod pentadbiran, salasilah adat, ingatan keluarga dan cerita masyarakat.
Tugas penyelidik bukan memilih cerita yang paling menarik, tetapi menentukan lapisan mana yang mempunyai sokongan sumber paling kuat.
Tok Botok Sebagai Guru Agama
Salah satu bahagian yang menarik dalam cerita Tok Botok ialah peranannya dalam pendidikan Islam.
Tradisi setempat menyebut bahawa beliau mengajar penduduk membaca al-Quran serta mengajarkan agama. Beberapa individu tempatan turut dinamakan sebagai murid beliau.
Jika benar, peranan Tok Botok mungkin memberi gambaran mengenai perkembangan Islam di penempatan Labu sebelum kewujudan institusi pendidikan agama formal seperti hari ini.
Pada zaman tersebut, seseorang guru agama boleh menjadi pusat kepada keseluruhan komuniti. Rumah atau suraunya mungkin berfungsi sebagai tempat mengaji, bermesyuarat dan menyelesaikan masalah masyarakat.
Cerita lama juga menyebut bahawa suatu ketika dahulu terdapat sebuah surau berhampiran kawasan makam Tok Botok.
Sebuah sampan dikatakan pernah ditemui berhampiran lokasi berkenaan, sementara kawasan belakang makam pula mempunyai laluan air yang kini semakin kecil.
Walaupun maklumat tersebut memerlukan penyelidikan arkeologi dan dokumentasi tambahan, ia membuka satu kemungkinan menarik bahawa landskap kawasan makam dahulu sangat berbeza daripada keadaan yang kita lihat sekarang.
Hubungan Tok Botok dengan Dato’ Bandar Tunggal
Cerita mengenai Tok Botok menjadi jauh lebih penting apabila beliau dikatakan sebagai ayah kepada Dato’ Bandar Tunggal.
Dato’ Bandar Tunggal merupakan tokoh sebenar yang mempunyai tempat penting dalam sejarah Sungai Ujong.
Sumber sejarah mengenalinya sebagai Manja Khatib, yang turut disebut sebagai Abdullah bin Mahmud atau Abdullah bin Ahmad sebelum dilantik menjadi Dato’ Bandar Tunggal sekitar 1849.
Jawatan Dato’ Bandar bukan jawatan kecil.
Dalam struktur tradisional Sungai Ujong, Dato’ Bandar mempunyai pengaruh besar terhadap kawasan perdagangan, pengkalan, bandar dan laluan ekonomi. Portal Majlis Dato Lembaga Adat Sungai Ujong turut menerangkan kedudukan Dato’ Syahbandar dalam mengawal kawasan pesisir sungai, gudang, pengkalan dan pusat perdagangan.
Masalahnya, hubungan langsung antara Tok Sheikh Mohamad dengan Abdullah Tunggal masih memerlukan salasilah bertulis yang lebih jelas.
Nama ayah Abdullah dalam beberapa sumber pula dicatat sebagai Mahmud atau Ahmad, sedangkan Tok Botok disebut sebagai Sheikh Mohamad.
Adakah berlaku perubahan nama?
Adakah “Tok Sheikh Mohamad” sebuah gelaran?
Atau terdapat kekeliruan dalam tradisi lisan?
Setakat ini, persoalan tersebut belum dapat dijawab secara muktamad.
Konflik Dato’ Bandar dan Dato’ Kelana
Sekiranya hubungan keluarga antara Tok Botok dengan Dato’ Bandar Tunggal dapat dibuktikan, makam kecil di Jalan Labu ini sebenarnya mempunyai hubungan dengan salah satu episod politik terpenting dalam sejarah Negeri Sembilan.
Pada abad ke-19, Sungai Ujong merupakan kawasan yang sangat bernilai kerana kegiatan perlombongan bijih timah dan perdagangan.
Dato’ Bandar Tunggal akhirnya berselisih dengan Dato’ Kelana Syed Abdul Rahman.
Persaingan mereka bukan sekadar isu peribadi. Ia berkaitan pengaruh politik, kawasan kekuasaan dan hak memungut cukai daripada perdagangan bijih timah.
Pada 21 April 1874, Dato’ Kelana membuat perjanjian dengan British. Perjanjian tersebut membuka ruang lebih luas kepada campur tangan British di Sungai Ujong. Catatan sejarah menunjukkan pertikaian Dato’ Bandar dan Dato’ Kelana kemudiannya berkembang menjadi konflik yang turut melibatkan pasukan British.
Inilah titik perubahan besar.
Konflik tempatan yang pada mulanya melibatkan dua pembesar Melayu akhirnya menjadi pintu masuk kepada sistem politik kolonial.
Pandangan Sejarawan: Campur Tangan British Lebih Besar daripada Konflik Peribadi
Kajian sejarah kolonial menunjukkan peristiwa seperti konflik Sungai Ujong perlu difahami dalam konteks yang lebih luas.
Sejarawan C.D. Cowan, melalui kajian mengenai Malaya abad ke-19, melihat perkembangan kuasa British sebagai sebahagian daripada usaha membentuk kawalan politik yang lebih luas di negeri-negeri Melayu.
Sementara kajian C.N. Parkinson menekankan alasan British berkaitan pemulihan keamanan dan ketidakstabilan politik.
Kedua-dua sudut pandang itu menunjukkan bahawa konflik antara pembesar tempatan sering menjadi ruang yang membolehkan kepentingan politik dan ekonomi British berkembang.
Kajian akademik P.L. Burns pula menunjukkan bahawa selepas pengenalan sistem Residen, institusi politik Melayu terus dikekalkan tetapi semakin diletakkan di bawah struktur pentadbiran kolonial yang lebih berpusat.
Sultan Nazrin Shah turut menunjukkan bahawa tahun 1874 merupakan titik penting apabila sistem campur tangan tidak langsung British yang bermula di Perak kemudian diperluaskan ke Selangor dan Sungai Ujong.
Justeru konflik Dato’ Bandar bukan sekadar cerita pergaduhan dua pembesar.
Ia berlaku ketika seluruh struktur kuasa di Semenanjung sedang berubah.
Misteri “Pampasan Tujuh Dolar”
Antara cerita paling pelik pada papan sejarah Tok Botok ialah dakwaan bahawa Dato’ Bandar Tunggal dibuang ke Singapura dengan pampasan $7.
Cerita ini telah berulang dalam beberapa penulisan mengenai Tok Botok.
Tetapi sumber sejarah lain memberikan maklumat yang sangat berbeza.
Kajian mengenai Dato’ Syahbandar Abdullah Tunggal mencatatkan bahawa selepas beliau bersetuju tinggal di Singapura pada Januari 1875, sebuah rumah disediakan untuk beliau dan keluarganya serta beliau dikatakan menerima elaun $500 sebulan. Beliau akhirnya meninggal dunia di Singapura dan dikebumikan berhampiran makam Habib Noh.
Perbezaannya sangat besar:
$7 berbanding $500 sebulan.
Kemungkinan angka $7 pada papan maklumat merujuk kepada perkara lain, berlaku kesilapan penyalinan atau telah berubah melalui tradisi lisan.
Inilah contoh mengapa sesuatu papan penerangan sejarah tidak semestinya menjadi sumber terakhir. Ia masih perlu dibandingkan dengan dokumen lain.
Mengapa Makam Tok Botok Penting?
Nilai sebenar Makam Tok Botok bukan semata-mata kerana kita mengetahui semua jawapannya.
Sebaliknya, makam tersebut penting kerana masih terdapat banyak persoalan yang belum selesai.
Siapakah keluarga sebenar Tok Sheikh Mohamad?
Dari manakah datangnya cerita keturunan Jawa-Arab?
Adakah beliau benar-benar ayah Dato’ Bandar Tunggal?
Apakah hubungan Tok Botok dengan Toh Mongkon?
Di manakah lokasi sebenar surau lama yang pernah disebut berhampiran makam?
Dan adakah masih terdapat keturunan Tok Botok yang menyimpan salasilah atau cerita keluarga?
Setiap pertanyaan ini boleh menjadi pintu kepada penyelidikan baharu.
Sejarah yang Hilang Bukan Kerana Tiada Bukti
Kadang-kadang sejarah tidak hilang kerana tiada bukti.
Ia hilang kerana tiada siapa lagi yang bertanya.
Makam Tok Botok merupakan contoh bagaimana sebuah lokasi kecil di tengah bandar boleh membawa kita kembali kepada sejarah pembukaan penempatan, perkembangan Islam, perlombongan bijih timah, adat Sungai Ujong dan kemunculan kuasa British.
Sebab itulah dokumentasi makam lama sangat penting.
Rakaman foto, video, batu nisan, cerita penduduk dan papan penerangan hari ini mungkin menjadi sumber berguna kepada penyelidik beberapa dekad akan datang.
Anda boleh mengikuti sendiri rakaman eksplorasi lokasi Makam Tok Botok melalui video Studions Production – Explorasi Misteri Mistik:
Tonton Eksplorasi Makam Tok Botok – Studions Production
Untuk artikel sejarah dan eksplorasi makam lain, kunjungi juga Jejak Misteri dan ikuti penyelidikan lokasi-lokasi bersejarah yang semakin dilupakan.
Kesimpulan
Berdasarkan sumber yang ada, Tok Botok atau Tok Sheikh Mohamad sememangnya dikenang oleh tradisi tempatan sebagai tokoh penting di Labu. Beliau dikaitkan dengan pendidikan Islam, pembukaan penempatan serta keturunan Jawa dan Arab. Namun sebahagian besar maklumat peribadi beliau masih belum mempunyai dokumen primer yang lengkap.
Dakwaan bahawa beliau membuka Labu juga perlu dinilai bersama rekod adat yang menyebut Toh Mongkon sebagai tokoh yang diberikan kebenaran membuka Labu pada penghujung abad ke-18. Oleh itu, lebih munasabah buat masa ini untuk melihat Tok Botok sebagai salah seorang tokoh awal yang membantu membangunkan penempatan masyarakat di Labu, bukannya terus menetapkannya sebagai satu-satunya pengasas kawasan tersebut.
Paling menarik ialah hubungannya yang dikatakan dengan Dato’ Bandar Tunggal. Sekiranya hubungan itu suatu hari nanti dapat dibuktikan melalui salasilah atau dokumen keluarga, makam Tok Botok sebenarnya menjadi sebuah lokasi yang menghubungkan sejarah masyarakat Labu dengan konflik besar Sungai Ujong dan permulaan campur tangan British pada 1874.
Mungkin dalam kalangan pembaca terdapat waris Tok Botok, penduduk lama Labu atau keluarga yang pernah mendengar cerita mengenai beliau. Jika anda mempunyai salasilah, gambar lama, cerita keluarga atau maklumat mengenai kawasan makam ini, kongsikan di ruangan komen. Kadangkala satu maklumat kecil daripada masyarakat boleh membuka semula sejarah yang telah lama terpendam.
Sumbangan Dana Explorasi
Jika anda menghargai usaha kami membongkar sejarah dan meneroka makam-makam bersejarah di dalam serta luar Malaysia, anda boleh membantu melalui sumbangan dana eksplorasi. Setiap sumbangan akan digunakan untuk kos perjalanan dan rakaman. Imbas sahaja QR atau layari jejakmisteri.com/sumbangan. Terima kasih atas sokongan anda.
Sumber Rujukan
- Majlis Dato-Dato Lembaga Adat Sungei Ujong – Sejarah Dato’ Muda Labu, Toh Mongkon dan pembukaan Labu sekitar 1780–1800.
- J.M. Gullick, “Sungei Ujong”, Journal of the Malayan Branch of the Royal Asiatic Society, Vol. 22 (1949) – struktur adat Sungai Ujong serta tradisi pembukaan Labu oleh Toh Mongkon.
- Pusat Penyelidikan Manuskrip Alam Melayu / Malaycivilization – Maklumat sejarah Dato’ Bandar Sungai Ujong, Manja Khatib atau Abdullah Tunggal serta konflik dengan Dato’ Kelana.
- Kajian sejarah Negeri Sembilan mengenai Dato’ Syahbandar Abdullah Tunggal – rekod pembuangan ke Singapura, elaun dan kematian beliau.
- Harian Metro / KLiK – 6 April 2017 – laporan mengenai keadaan Makam Tok Sheikh Mohamad atau Tok Botok di Jalan Seremban–Labu.
- P.L. Burns, SOAS University of London – The Constitutional History of Malaya With Special Reference to the Malay States of Perak, Selangor, Negri and Pahang 1874–1914, berkaitan perkembangan sistem Residen dan struktur pentadbiran British.
- Sultan Nazrin Shah, Oxford Academic (2024) – perbincangan mengenai perluasan sistem campur tangan British selepas 1874 dari Perak ke Selangor dan Sungai Ujong.
- Portal Majlis Dato Lembaga Adat Sungei Ujong – kedudukan dan bidang kuasa pembesar adat termasuk Dato’ Syahbandar.
- Catatan tempatan Tok Botok – @LoNG TT – tradisi mengenai Tok Sheikh Mohamad, pendidikan agama, murid, kawasan perlombongan lama dan cerita masyarakat Labu. Maklumat ini digunakan sebagai sumber tradisi tempatan dan dibandingkan dengan sumber akademik.
- Studions Production – Explorasi Misteri Mistik: Makam Tok Botok, Seremban – dokumentasi keadaan sebenar makam dan kawasan sekeliling melalui rakaman lapangan.
Tonton video di YouTube Studions Production
